و به سوی پروردگارت توجه کن!

تفسیر

نكته ها :
در سوره قبل (ضُحى) فرمود: خداوند تو را رها نكرده است: <<ما ودّعك ربّك>> در اين سوره مى‏فرمايد: چگونه تو را رها كرده، كسى كه بزرگ‏ترين الطاف و سرمايه‏ها را كه شرح صدر است به تو داده است: <<ألم نشرح لك صدرك>>
«شرح صدر» به معناى گشايش سينه و بالا رفتن ظرفيّت انسان است تا بتواند ناملايمات را تحمّل كند و در مشكلات و سختى‏ها صبر و پايدارى ورزد.
هنگامى كه خداوند حضرت موسى را به رسالت برگزيد، اولين خواسته او سعه صدر بود كه گفت: <<ربّ اشرح لى صدرى>> پروردگارا! سعه صدر به من عطا كن. ولى پيامبر اسلام بدون درخواست مورد لطف قرار گرفت و سعه صدر را از خداوند دريافت كرد. <<الم نشرح لك صدرك>>
مراد از بار سنگين كه بر دوش پيامبر سنگينى مى‏كرد و خداوند با دادن شرح صدر، آن را ازدوش پيامبر برداشت، مسئوليّت رسالت و دعوت مردم به توحيد و مبارزه با فساد و شرك و خرافات است.
از آنجا كه غم و غصه‏ها را نمى‏توان كم كرد، پس بايد ظرفيّت‏ها را بالا برد تا بتوان مشكلات را تحمّل كرد و كم نياورد. شرح صدر نشانه لطف ويژه الهى است: <<فمن يرد اللّه ان يهديه يشرح صدره للاسلام>> يعنى هر كس را خداوند اراده كند هدايت يابد، روح او را براى پذيرش اسلام باز مى‏كند.
از نظر روانى، هنگام برخورد با مشكلات نبايد تمام ذهن متوجه آن شود، بلكه بايد به سهولت‏هاى پس از آن كه مورد وعده و سنت الهى است نيز توجه نمود.
عُسرها سبب يُسر است. كلمه «مَعَ» ممكن است به معناى سبب باشد، يعنى هر سختى در درون خود تجربه‏ها و سازندگى‏هايى دارد. <<انّ مع العسر يسراً>>
حذف حرف فاء در جمله دوم <<فانّ مع العسر يسرا، انّ مع العسر يسرا>> بيانگر آن است كه اين اصل عمومى است و مخصوص پيامبر نيست.
رهبران حق كه در برابر طوفان مخالفت‏ها و مشكلات و شكنجه‏ها و تهديدها و توطئه‏ها و تهمت‏ها و لجاجت‏ها و جنگ‏ها و... قرار مى‏گيرند بيش از هر چيز به سعه صدر نياز دارند. <<ألم‏نشرح لك صدرك>>
بر اساس روايات كه مورد فتواى مراجع دينى نيز قرار گرفته است، اين سوره و سوره ضُحى يك سوره حساب مى‏شوند نظير سوره فيل و قريش و در نمازهاى واجب كه بعد از سوره حمد، خواندن بيش از يك سوره جايز نيست، اين دو سوره بايد با هم خوانده شود. شاهد يكى بودن اين دو سوره، تناسب آيه آخر سوره قبل با آيه اول اين سوره است كه مى‏فرمايد: <<ألم نشرح لك صدرك>>
شرح صدرى كه به پيامبر اسلام داده شد، باعث شد تا آن حضرت در برابر آن همه آزارها، قومش را نفرين نكند و مى‏فرمود: «اللّهم اهد قومى فانّهم لا يعلمون» يعنى خداوندا اين مردم را هدايت كن زيرا كه نمى‏دانند و در فتح مكه با اعلام عفو عمومى فرمود: <<لا تثريب عليكم اليوم>> امروز باكى بر شما نيست و همه را بخشيدم، همانگونه كه يوسف با اين جمله تمام برادرانش را يكجا عفو كرد.
نمونه <<وضعنا عنك وزرك و رفعنا لك ذكرك>> اين بود كه مردم فوج فوج در دين خدا وارد مى‏شدند <<يدخلون فى دين اللّه افواجاً>> و در جنگ‏هاى بدر و خندق و حنين اسلام پيروز شد و با اينكه بعضى منافق و يا ترسو بودند و فرار مى‏كردند باز اسلام رو به رشد بود.
در اكثر موارد اين بار سنگين توسط حضرت على‏عليه السلام از دوش پيامبر برداشته مى‏شد. او در بدر و خيبر و احد شجاعانه‏ترين عمليات را انجام داد.
البته در برخى موارد، «وزر» و سنگينى را، از طريق امدادهاى غيبى و نزول فرشتگان‏ و يا القاء ترس‏ در دل دشمنان، از دوش پيامبر اكرم برداشته شد.
خداوند، نام و ياد پيامبرش را گرامى داشته است. در قرآن، به درود و صلوات بر پيامبرش فرمان داده است: <<يا ايها الّذين آمنوا صلّوا عليه و سلّموا تسليماً>> نام او را در بسيارى از آيات در كنار نام خودش آورد است، <<يا ايها الّذين آمنوا اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول>> در اذان، شهادت به رسالت او را در كنار شهادت به وحدانيّت خودش قرار داده است. «اشهد أن لا اله الاّ اللّه و اشهد انّ محمّداً رسول اللّه» و در تشهد هر نماز، نيز اين شهادتين را تكرار كرده است.
زنى از ندادن نفقه شوهر فقيرش، نزد حضرت على‏عليه السلام شكايت كرد. حضرت مرد را زندانى نكرد و فرمود: <<انّ مع العسر يُسرا>>

پيام ها :
1- سعه صدر، زمينه‏ساز انجام برنامه‏هاى سنگين رسالت است. <<الم نشرح... وضعنا عنك ورزك>>
2- از آينده مكتب نگران مباشيد. <<و رفعنا لك ذكرك>>
3- مبارزه با خرافات و آداب و رسوم جاهلى بسيار سنگين است. <<وزرك>>
4- كار پيامبر در حدّ كمرشكن بود. <<انقض ظهرك>>
5 - نام نيك و آبرو لازمه توفيق در رهبرى جامعه است. <<رفعنا لك ذكرك>>
6- سنّت و برنامه الهى آن است كه بدنبال هر سختى، آسانى است. <<انّ مع العسر يسرا>> (در جاى ديگر قرآن مى‏خوانيم: <<سيجعل اللّه بعد عُسر يسرا>> سختى‏ها و مشكلات زوال‏پذيرند و به آسانى تبديل مى‏شوند).
صبر و ظفر هر دو دوستان قديمند
بر اثر صبر نوبت ظفر آيد
7- انسان بايد بعد از فارغ شدن از هر كار و مسئوليّتى، آماده پذيرش مسئوليّت ديگر و تلاش و كوشش ديگر باشد. <<فاذا فرغت فانصب>>
8 - تلاش‏ها بايد جهت الهى داشته باشد. <<الى ربّك فارغب>>
9- تلاش و كوشش بايد همراه با اخلاص باشد. <<فانصب... الى ربّك فارغب>>
10- براى توجه به خداوند بايد نهايت تلاش را بكار برد. <<فانصب - الى ربك فارغب>>
11- پيمودن راه خدا بايد عاشقانه و با رغبت باشد. <<الى ربّك فارغب>>
12- رغبت‏ها و تمايلات تنها سزاوار اوست نه ديگران. <<الى ربّك فارغب>>

«والحمدللّه ربّ العالمين»